نقش حمل و نقل در لجستیک و زنجیره تأمین

نقش حمل و نقل در لجستیک و زنجیره تأمین

  • مفهوم مدیریت زنجیره تأمین و لجستیک

لجستیک آن قسمت از مدیریت زنجیره تأمین است که کارایی و اثربخشی جریان رو به جلو و رو به عقب و نیز ذخیره‌­سازی کالاها، حمل و نقل، خدمات و اطلاعات مربوطه، بین نقطه آغازین زنجیره تا نقطه مصرف نهایی به منظور تأمین نیازمندی‌های مشتریان زنجیره را برنامه‌­ریزی می‌­کند، بکار می‌­گیرد و کنترل می‌­کند.

گستره­‌های مدیریت لجستیک عبارت هستند از:

  • لجستیک داخل مرزهای یک کشور
  • لجستیک داخلی
  • لجستیک خارج از مرزهای کشور

لجستیک به کلیه فعالیت­‌های هماهنگی اطلاق می­‌شود که برای بررسی، تحقیق، مطالعه و برآورد نیازها و احتیاجات اولیه در زمینه وسایل و تجهیزات، ماشین‌­ها و ابزارآلات، تأسیسات و قطعات از هر نوع و کلیه امور مربوط به تهیه، تولید، بیمه، نگهداری، انبارداری، توزیع، حمل و نقل، تنظیم و تهیه روش انجام کار، طراحی سیستم و دستورالعمل و نظارت بر موارد فوق انجام می‌­گیرد.

 

  • لجستیک و حمل و نقل در جهان

نحوه عملکرد حمل و نقل بیانگر تأثیر جابه‌جایی و حوزه نفوذ محصولات تولیدی می­‌باشد و پیشرفت در امور فنی و اصول مدیریت آن منجر به بهبود در جابه‌جایی بار، سرعت ارسال، کیفیت خدمات، هزینه­‌های عملیات، کابرد تسهیلات و کاهش مصرف انرژی می‌گردد. حمل و نقل یک بخش اصلی و مهم در بکارگیری لجستیک یا تدارکات است و با بررسی شرایط موجود درمی‌یابیم که یک سیستم کارآمد به چهارچوب مشخصی از تدارکات و اجزای مناسب حمل و نقلی و روش بهینه بکارگیری آن‌ها برای تأمین ارتباطات بخش‌­های تولید نیاز دارد. بدون توسعه متناسب حمل و نقل، لجستیک قادر به اجرای اهداف خود نخواهد بود. به علاوه آن‌ که یک سیستم حمل و نقل کارا در فعالیت­‌های تدارکات منجر به تأثیرگذاری بیشتر لجستیک با کاهش هزینه­‌های عملیات و توضیح کیفیت خدمات می­‌گردد.

لازم به ذکر است بهبود سیستم حمل و نقل نیازمند همکاری بخش‌­های دولتی و خصوصی با یکدیگر است یک سیستم لجستیک موفق می‌تواند منجر به رقابت بین دولت و بخش خصوصی گردد.

  1. هزینه حمل و نقل و شاخص­‌های کالا در لجستیک

حمل و نقل مهم‌­ترین فعالیت اقتصادی در سیستم اقتصادی لجستیک است در حدود یک سوم تا دو سوم هزینه­‌های لجستیک مربوط به حمل و نقل می­‌گردد.

بر مبنای نتایج تحقیقات صورت گرفته در شورای ملی مدیریت توزیع کشور استرالیا، به طور متوسط هزینه­‌های حمل و نقل شامل ۴۴ درصد از مجموع ۶ درصد از سود و منافع/هزینه­‌های لجستیک و ۵ عایدی در فرایند لجستیک می‌­باشند. به طور متوسط یک سوم هزینه­‌های لجستیک در کشورهای پیشرفته شامل حمل و نقل می‌گردد که منظور از حمل و نقل هزینه­‌های پیمایش مسیر، کانتینر، پالت، ترمینال، کارگر و نیروی انسانی در ضمن طی مراحل ذکر شده و ارزش زمان سپری شده می‌باشد.

سیستم حمل و نقل باعث انتقال محصولات شده و با صرف زمان و موقعیت فعالیت‌­های منطقه‌­ای منجر به ایجاد ارزش افزوده در کالا می‌­گردد. در یک سیستم لجستیک حمل و نقل یکی از اجزای محدودکننده در تعیین بازارهای هدف است. ارزش حمل و نقل بسته به نوع محصولات متفاوت است و برای کالاهای کوچک و با ارزش بالا حمل و نقل بخش کمتری در سبد فروش به خود اختصاص می‌دهد نسبت به کالاهای بزرگ و با ارزش کمتر و لذا حمل و نقل بخش مهمی در میزان منافع محصول ایفا می‌کند.

  1. هزینه حمل و نقل و مد بهینه جابه‌جایی کالا در لجستیک

حمل و نقل، نوع ویژه‌­ای از تولید است که برخلاف اصول جاری در تولید کالاهای اقتصادی در یک نقطه مشخص مکانی مستقر نیست، بلکه عوامل تولید در چنین شیوه‌­ای در طول یک خط معین و یا در امتداد مسیرهای مختلف ترکیب یافته و شکل می‌گیرند. بنابراین از لحاظ اقتصادی، ساخت موقعیتی حمل و نقل با موضوعات مورد مطالعه در سایر فعالیت‌­های اقتصادی (که به صورت پدیده‌­هایی در یک ناحیه مشخص مکانی ظاهر می­‌شوند) تفاوت­‌های اساسی دارد.

این وضع، زاییده اختلاف­‌های بنیادی بین اهمیت و نقش تولیدی خطوط و گذرگاه­‌ها در مقایسه با سایر فعالیت­‌های اقتصادی است که خود مسائل ویژه­‌ای را در موقعیت مکانی پدیده‌­های تولید مطرح می‌کند. اهمیت بنادر، ایستگاه­‌های راه آهن و سایر ترمینال‌­ها به عنوان کانون فعالیت‌­های حمل و نقل در واقع نتیجه مستقیم ارتباط‌­های زنجیره‌ای این نقاط با پاره­ای از نقاط دیگر است که هرگز به تنهایی حاوی ارزش‌های اقتصادی بالقوه‌­ای نیستند. ارزش و اعتبار چنین مراکزی یا براساس شاخص‌­هایی مانند تعداد مسافران و وزن کالاهای حمل شده و درآمدهای حاصله از آن تعیین می‌شود و یا ارزیابی آن‌ها بر پایه معیارهای فیزیکی دیگری قرار دارد. در هر حال، وسایل حمل و نقل و مؤسسات مربوط به آن عملاً کالایی را عرضه نمی‌کنند و درآمد آن‌ها ناشی از خدماتی است که در مقطع زمانی و مکانی مشخص ارائه شده است.

حجم عمده‌­ای از درآمد حمل و نقل، تقریباً در ترمینال­‌ها جای گرفته و ظاهراً چنین به نظر می‌رسد که راه­‌هایی که این ترمینال­‌ها را به هم متصل می‌کنند بدون هزینه، نگهداری و احداث می‌شوند. در حالی که چنین نیست و در واقع، ساختار هزینه­‌ها در انواع مختلف حمل و نقل سبب و نتیجه عملکرد هزینه‌­های ثابت و هزینه­‌های متغیر است که از سرمایه‌گذاری در طول مسیر حاصل آمده است.

بدین ترتیب، حمل و نقل نوعی از تولید است که در یک فرآیند فضایی شکل یافته و در مقایسه با سایر تولیدات اقتصادی، غیرقابل ذخیره کردن بوده و مصرف آنی دارد. مهم­‌تر از همه آنکه، تولید حمل و نقل نسبت به مقیاس، دارای بازده صعودی است و با افزایش بهره برداری “طول مسیر، وسایل نقلیه، زمان بهره‌برداری”، مقدار تولید افزایش می‌­یابد و از این رو عملکرد هزینه‌­ها (ثابت و متغیر) در تولید تسهیلات حمل و نقل دارای وجوه ویژه­ای است. انواع هزینه­‌های حمل و نقل عبارتند از:

اول: هزینه­‌های ثابت: عبارت از هزینه­‌هایی هستند که در اثر استهلاک فنی سرمایه­‌های اولیه وسایل نقلیه، مخارج ساخت و نگهداری ترمینال‌­ها و راه‌­ها، پرداخت مالیات­‌های مختلف و عوارض گمرکی پدید می‌­آیند. هزینه­‌های ثابت را برحسب کیفیت آن‌ها به دو قسمت تقسیم می‌کنند: نخست هزینه­‌های ثابت سرمایه‌­ای که خود شامل سرمایه‌گذاری مجدد و هزینه­‌های استهلاک و فرسودگی وسایل نقلیه و ساختمان­‌های مربوط به آن می‌­شود. دوم، هزینه‌­های ثابت روزمره که مشتمل بر دستمزدها، هزینه­‌های انباداری، گمرکات، بازرسی، مدیریت و غیره است.

دوم: هزینه‌­های جاری یا متغیر: هزینه­‌های جاری یا خدماتی مشتمل بر مجموع هزینه­‌هایی است که در ترمینال­‌ها و یا ضمن حرکت در طول مسیر از انجام خدمات لازم پدید می­‌آیند. هزینه­‌های متغیر را برحسب نوع آن‌ها در دو گروه مشخص می‌توان طبقه‌بندی کرد:

هزینه­‌های متغیری که به طور مطلق با مسافت طی شده رابطه نسبی دارند. یعنی هر قدر به مقدار مسافت طی شده افزوده شود، هزینه­‌های متغیر نیز به نسبت آن افزایش می‌یابند؛ مانند هزینه­‌های سوخت و عوارض راه‌­ها.

هزینه­‌های متغیری که اعتباراً رابطه مطلق با مسافت طی شده ندارند مانند پرداخت عوارض گمرکی و استفاده از ترمینال­‌ها و غیره. هزینه‌­های متغیر به طور کلی بسیار متنوع هستند و از یک نوع حمل و نقل به نوع دیگر، دارای تفاوت­‌های زیادی می‌باشد. به همین دلیل است که جزء کردن هزینه‌­ها کار پیچیده­ای است. با این حال در مسائل اقتصادی حمل و نقل ضرورت دارد که تحلیل هزینه­‌ها به دقت انجام پذیرد. نکته مهم در این خصوص آن است که در فرآیند لجستیک براساس انتخاب مدهای مختلف حمل و نقل هزینه­‌های کلی لجستیک تغییر کرده و آن مدی از حمل و نقل که مجموع هزینه‌­های لجستیک را کاهش می‌­دهد، حمل و نقل جاده‌ای می‌باشد، چرا که به صورت درب به درب بوده و هزینه­‌های مختلفی نظیر انبارداری و یا هزینه­‌های ترمینالی را ندارد و در نهایت از آنجا که لجستیک حمل و نقل از نقطه مبدأ تا نقطه مقصد نهایی را شامل می‌شود و بازه هزینه‌­های آن شامل تمام فرآیندهای دخیل در این مسیر بین تولید تا مصرف است کمترین مجموع هزینه‌­های آن به سمت حمل و نقل جاده­‌ای متمایل می‌شود.

 

  • لجستیک و حمل و نقل در ایران

بررسی وضعیت اقتصادی و نیز فضای کسب و کار ایران (که تولیدکنندگان یکی از اجزای این فضا می­‌باشند) نشان می‌دهد بحث مشتری‌مداری و ارائه خدمات و محصولات با قیمت و کیفیت مناسب به مشتریان آنگونه که باید و شاید مورد توجه فعالان و دست اندرکاران کسب‌وکار کشور نبوده است. ضروری است تولیدکنندگان و دست‌اندرکاران فضای کسب و کار کشور نسبت به شناسایی کمی و کیفی مؤلفه­‌های تشکیل دهنده قیمت تمام شده محصولات اهتمام ورزیده و با توجه به سهم هریک از مؤلفه‌­ها نسبت به ارائه راهکارهای بهبود مستمر آن راه حل­‌های عملیاتی و اجرایی ارائه دهند. طی سه دهه اخیر، مدیریت لجستیک به عنوان یکی از روش‌­های پرکاربرد و اثرگذار در راستای کاهش قیمت تمام شده در سطوح بین بنگاهی و شبکه‌­ای مورد استفاده سازمان­‌های موفق قرار گرفته است. بنا بر تجربه کشورها و شرکت­‌های موفقی که توانسته‌­اند در قیمت محصولات خود مزیت رقابتی ایجاد کنند؛ هزینه­‌های لجستیکی یکی از مؤلفه­‌های مهم قیمت تمام شده بوده است که این نمونه‌­های موفق، تلاش ویژه­ای در کاهش آن هزینه­‌ها داشته­‌اند.

براساس مطالعات صورت گرفته در کشورهای مختلف، از کل هزینه­‌های لجستیکی در هر کشور، به طور متوسط ۶٢ درصد آن متعلق به بخش حمل و نقل، ٣۴ درصد متعلق به بخش نگهداری موجودی و انبارداری و ۴ درصد مربوط به مدیریت و کنترل لجستیک است. از سویی دیگر، در حال حاضر ۶ تا ٧ درصد قیمت کالاها در جهان متأثر از هزینه‌­های حمل و نقل است، اما این شاخص در ایران، بنا بر محاسبات اتاق بازرگانی ایران، حدود ١٢ درصد برآورد شده است. با مبنا قرار دادن این آمار و نیز توجه به این مهم که هزینه­‌های حمل و نقل حدود ۶٢ درصد از کل هزینه‌­های لجستیکی را تشکیل می‌دهد؛ با یک حساب سرانگشتی می­‌توان نتیجه‌گیری کرد که متوسط سهم هزینه­‌های لجستیکی از قیمت تمام شده محصولات در جهان بین ۹.۷ درصد تا ۱۱.۳ درصد از قیمت تمام شده محصول و در ایران حدود ۱۹.۴ از قیمت تمام شده می‌­باشد. از این رو، مدیریت کارآمد فعالیت­‌های لجستیکی، یک منبع کامل برای ایجاد مزایای رقابتی بوده و می­‌تواند منجر به کاهش چشم­گیری در هزینه­‌ها گردد. بنا بر محاسبات سرانگشتی صورت گرفته، درصورت مدیریت کارای فعالیت­‌های لجستیکی (اعم از حمل و نقل، ذخیره­‌سازی و سایر فعالیت‌­های لجستیکی) در کشورمان، می­‌توان کاهش ٨ تا ١٠ درصدی سهم هزینه­‌های لجستیکی از قیمت تمام شده را شاهد بود که به تبع آن و با ثابت فرض کردن سایر عوامل مؤثر در قیمت تمام شده، تنها با رساندن سهم هزینه­‌های لجستیک به استاندارد و متوسط جهانی آن، می­‌توان کاهش ٨ تا ١٠ درصدی قیمت تمام شده محصولات ایرانی که به دست مصرف‌کنندگان می‌­رسد را تضمین کرد.

 

 

این مطلب را به اشتراک بگذارید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.